lod
Home Znaczenie projektu
Znaczenie projektu PDF Drukuj Email

Strumienie lodowe (ang. ice streams) są strefami skanalizowanego, szybkiego płynięcia lodu wewnątrz lądolodu, odpowiedzialnymi za wyprowadzanie z niego większości (ponad 90%) lodu i osadów. Typowe strumienie, po raz pierwszy zdefiniowane przez Swithinbacka (1954), mają kilkaset kilometrów długości, kilkadziesiąt kilometrów szerokości i płyną z prędkością powyżej 400 m/rok. Cechą unikalną strumieni jest to, że są one ograniczone przez wolno płynący – stagnujący lód (ok. 50 m/rok). Prowadzone od ponad dwudziestu lat badania, szczególnie w zachodniej części lądolodu antarktycznego (zob. rycina), umożliwiły rozpoznanie właściwości i zrozumienie zachowania współczesnych strumieni lodowych oraz określenie ich istotnego wpływu na stabilność lądolodu i klimat globalny (Bentley i in., 1987; Oppenheimer, 1998; Bennett, 2003).

Ryc. 1.

 

Strumienie lodowe w lądolodzie antarktycznym (prędkość płynięcia lodu rośnie od wnętrza lądolodu w kierunku wybrzeża - od koloru niebieskiego do żółtego)  (wg Bamber J.L., Vaughan D.G., Joughin I., 2000: Widespread complex flow in the interior of the Antarctic Ice Sheet. Science 287: 1248–1250)


 

Na początku lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku sugerowano już występowanie dawnych strumieni lodowych (ang. palaeo-ice streams) w lądolodach późnovistuliańskich półkuli północnej (Denton, Hughes, 1981). Jednakże ich lokalizacja, oparta głównie na rynnach (kanałach) w dnie morskim i rekonstrukcji geometrii lądolodów, była hipotetyczna. Dopiero w ostatnich kilkunastu latach przedstawiono przekonywujące dowody na funkcjonowanie strumieni lodowych w dawnych lądolodach Ameryki Północnej, Wysp Brytyjskich i Eurazji, w tym również lądolodu skandynawskiego (m.in. Dyke, Morris, 1988; Punkari, 1993; Patterson, 1997, 1998; Jørgensen, F., Piotrowski, J.A., 2003; Lian i in., 2003; Jennings C.E., 2006; Roberts i in., 2007). Sformułowane zostały podstawowe kryteria geomorfologiczne i sedymentologiczne pozwalające na identyfikacje dawnych strumieni lodowych w obszarach ostatniego zlodowacenia plejstoceńskiego (Stokes, Clark, 1999, 2001).

Dawne strumienie lodowe zostały również ujawnione poprzez modelowanie numeryczne oraz symulację rozwoju i zaniku lądolodów późnovistuliańskich (por. Boulton i in., 2001; Arnold, Sharp, 2002; Marshall i in., 2002; Boulton, Hagdorn, 2006).

Podczas stadiału głównego ostatniego zlodowacenia obszar północnej Polski znajdował się w strefie maksymalnego rozprzestrzenienia południowego sektora lądolodu skandynawskiego. Szczególną rolę w przepływie lodu i transporcie osadów w tej części lądolodu odgrywał system bałtyckiego strumienia lodowego, którego zwartą koncepcję przedstawił Punkari (1993). System ten obejmował główny, bałtycki strumień lodowy (Baltic ice stream), przemieszczający się wzdłuż niecki Bałtyku ku wyspom duńskim i Jutlandii, i kilka odgałęziających się od niego mniejszych strumieni, kończących się w brzeżnej części lądolodu lobami wypustowymi. Jednym z drugorzędnych strumieni w tym systemie był według cytowanego autora również strumień lodowy lobu Wisły (Wisła lobe ice stream), którym płynęły masy lodu wzdłuż doliny Wisły od Zatoki Gdańskiej po maksimum zasięgu lądolodu (zob. rycina).

 

Ryc. 2.

Sugerowane dawne strumienie lodowe w ostatnim lądolodzie skandynawskim (wg Punkari, 1993). Uwagę zwraca bałtycki strumień lodowy (B) zasilający drugorzędne strumienie lodowe Wisły (B3) i Odry (B2).

 

Jednakże istnienie tego strumienia lodowego nie zostało jak dotychczas udokumentowane wskaźnikowymi cechami geomorfologicznymi i geologicznymi. Istnieją jedynie nieliczne przesłanki, głównie sedymentologiczne wskazujące na szybki ruch lodu wzdłuż doliny dolnej Wisły. Brak jest natomiast kompleksowej rekonstrukcji geoprzestrzennej jednego z głównych strumieni lodowych podczas stadiału głównego ostatniego zlodowacenia w Polsce. Podjęcie tego zagadnienia pozwoliłoby na określenie jego roli w dynamice południowego sektora lądolodu skandynawskiego oraz rozwiązanie szerszego, wciąż dyskutowanego (Wysota, Molewski, 2007) problemu wieku i maksymalnego zasięgu ostatniego lądolodu w lobie Wisły.

Projektowane badania wpisują się we współczesny nurt badań dotyczących rekonstrukcji dynamiki lądolodów plejstoceńskich przy zastosowaniu nowoczesnych metod i narzędzi badawczych, w szczególności analiz geoprzestrzennych. Realizacja tego tematu umożliwi włączenie się do szerokiej dyskusji odnośnie wymienionych zagadnień i zaistnienie w najnowszej literaturze światowej dotyczącej paleogeografii obszaru ostatniego zlodowacenia skandynawskiego.